تبیینی اکتشافی از کارکردپذیری وقف در شهرهای دورۀ اسلامی (مطالعۀ موردی: شهر ایرانی در قرون نخستین و میانی)

, ,
عنوان مقاله:
تبیینی اکتشافی از کارکردپذیری وقف در شهرهای دورۀ اسلامی (مطالعۀ موردی: شهر ایرانی در قرون نخستین و میانی)
نویسنده(گان):
محسن عسکری

حسن احمدی (نویسنده مسئول)

ناصر براتی

تاریخ انتشار:
دوره ۸ ، شماره ۲۹ ، پاییز ۱۳۹۶
نشریه:
مطالعات شهر ایرانی اسلامی / شماره صفحه مقاله: ۸۰-۶۵
کلمات کلیدی:
شهرسازی ایرانی _ اسلامی ؛ وقف ؛ تبیین اکتشافی ؛ کارکردپذیری
لینک مقاله:
https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=346819
چکیده:
سنت حسنه دینی وقف و نحوه ارتباط آن با شهر، با وجود کارکردهای مختلف آن در شهرهای دوره اسلامی، تا کنون مورد توجه جدی اندیشه مندان داخلی قرار نگرفته است. هدف این پژوهش، ارائه یک مدل تبیینی از چرایی، چگونگی شکل گیری و عملکرد وقف در شهر گذشته ایرانی در قرون نخستین و میانی تاریخ ایران تا دوره صفویه است. در این پژوهش، دستیابی به یک مدل مفهومی و نظری مطلوب برای تبیین هم پیوندی وقف و شهر، شناسایی نیروها، جریان ها و الگوهای عمده اوقاف و نیز کارکردها و ابعاد متفاوت وقف مورد توجه قرار گرفته اند. در این مطالعه، از یک مدل نظری چهار لایه ای استقرایی مبتنی بر رویکرد پژوهش آمیخته و روش اکتشافی استفاده شده است. راهبرد پژوهش تاریخی و تکنیک تحلیل محتوا جهت دهنده مسیر پژوهش بوده اند. نتایج نشان می دهد، نهاد وقف در بستری تاریخی شکل گرفته و متاثر از مجموعه عوامل مختلف دینی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و کالبدی بوده است. در الگوی تبیینی معرفی شده، ابتدا ماهیت دوگانه وابسته و مستقل وقف شناسایی شده و سپس مدل تبیین بر سه لایه کلان، میانی و خرد مطابق چارچوب نظری پژوهش استوار شده است. در مدل تبیین پژوهش نیز از مفروضات «نظریه نسبیت عام اینشتین» و هم چنین آرا و عقاید «پیر بوردیو»استفاده شده است. در این میان، ماهیت وابسته وقف متاثر از سه جریان عمده«مولفه های دینی- فرهنگی شهرهای دوره اسلامی»، «عوامل محرک» و «تحولات درون زا»بوده است. ماهیت مستقل وقف نیز مبتنی بر وجود میدانی از نیروهای مختلف است که یک«مدار گرانشی وقف» را تشکیل داده است. بیش ترین تاکید اوقاف در قرون یاد شده، بر ساخت مساجد بود و املاک و روستاها نیز گروه غالب موقوفه ها هستند. ابعاد وقف ناظر به سه بعد «دینی- مذهبی»، «اقتصادی» و «کالبدی» است که کارکردهای «دینی و مذهبی» بارزترین کارکرد وقف در شهر گذشته ایرانی بوده است. از بعد درونی، «کارکردهای هم گرابخش»، بیش ترین تاثیر را برای هم افزایی نیروهای متاثر شکل دهنده وقف داشته است. هم چنین وقف برای حکومت «کارکردهای سیاسی»، و برای شهر و حوزه نفوذ آن «کارکرد پایداری» داشته است. بدین ترتیب ابعاد جدیدتری از این نهاد قدرتمند دینی شناسایی و جایگاه آن در لایه های تاریخ کهن شهر ایرانی- اسلامی، تدقیق و خلاء موجود پر شده است.
0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *